Olayların ideal koşullarda gözlemlendiği, belleğin kusursuz biçimde işlediği ve tanıkların anılarını eksiksiz biçimde aktardığı bir yargılama sistemi teorik olarak tasavvur edilebilir. Ancak pratikte, olaya ve tanığa ilişkin birçok faktörün kontrol edilmesi mümkün değildir. Bir önceki bölümde ayrıntılı biçimde ele alınan “kontrol edilemeyen değişkenler”, tanıklık performansını etkileyebilse de müdahale edebileceğimiz unsurlar değildir.
Bu nedenle, tanık ifadelerinin doğruluğunu artırmaya yönelik çabalar açısından “sistem değişkenlerine” odaklanmak daha pragmatik bir yaklaşım olarak kabul edilir. Sistem değişkenleri, adli sistem tarafından tasarlanabilen ve uygulanabilen prosedürleri ifade eder. Bu değişkenler arasında en kritik olanlardan biri, tanıklarla gerçekleştirilen görüşmelerin niteliğidir.
Görüşmenin nasıl yapılandırıldığı, hangi soru tekniklerinin kullanıldığı ve tanığın belleğine erişimi kolaylaştıran yöntemlerin uygulanıp uygulanmadığı, elde edilecek bilgilerin doğruluğunu doğrudan etkileyebilmektedir. Bu nedenle tanık görüşmelerine ilişkin araştırmalar, bellekten bilgi geri çağırma süreçlerini destekleyen yöntemlerin geliştirilmesine odaklanmıştır. Araştırmacılar, tanık görüşmelerinde etkili olan bazı temel teknikler üzerinde büyük ölçüde fikir birliğine ulaşmış ve bu teknikler günümüzde önerilen birçok görüşme protokolünün temelini oluşturmuştur.
Mevcut Tanık Görüşmesi Uygulamaları
Tanıklardan kapsamlı ve doğru bilgi elde edebilmek için uygun görüşme teknikleri büyük önem taşısa da, uygulamada polislerin tanıklarla görüşmeleri nasıl yürüttüğüne ilişkin ampirik veriler oldukça sınırlıdır.
Bu alandaki öncü araştırmalardan biri olan Fisher, Geiselman ve Raymond (1987) ile George ve Clifford (1992), sırasıyla Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık’ta polislerin tanık sorgulama yöntemlerini incelemiştir. Her iki çalışmada da benzer bir görüşme modeli tespit edilmiştir. Görüşmeler genellikle kısa bir sosyal temasla başlamakta, ardından “Bana ne olduğunu anlat” gibi açık uçlu bir davetle devam etmektedir. Ancak çoğu durumda tanıkların serbest anlatımını sürdürmesine izin verilmeden, görüşmecilerin tanığın sözünü keserek art arda kısa ve doğrudan yanıt gerektiren sorular yönelttiği gözlemlenmiştir.
Bu çalışmalarda ayrıca:
- yönlendirici veya telkin edici soruların sıkça kullanıldığı
- tanık istenen ayrıntıları veremediğinde belleği destekleyici stratejilerin uygulanmadığı
- görüşmenin hızlı biçimde soru-cevap formatına dönüştüğü
tespit edilmiştir.
Almanya’da yürütülen daha güncel bir analiz de benzer sonuçlara ulaşmıştır (Berresheim & Weber, 2003). Bu araştırmada Alman polislerinin açık uçlu sorular yerine daha çok kapalı uçlu ve çoktan seçmeli sorulara başvurduğu, tanıkların anlatımının sık sık kesildiği ve serbest anlatım için oldukça sınırlı alan bırakıldığı saptanmıştır. Araştırma bulgularına göre incelenen görüşmelerin yalnızca %7’si serbest anlatım formatında gerçekleşmiştir. Ayrıca her bir görüşmede ortalama 28,9 kapalı uçlu soruya karşılık yalnızca 5,7 açık uçlu soru yöneltilmiştir.
Türkiye’de tanık görüşmelerinin uygulama pratiğine ilişkin kapsamlı bir saha araştırmasına rastlanmamaktadır. Bununla birlikte Adalet Bakanlığı tarafından 2023 yılında yayımlanan “Tanığa Yaklaşım Kılavuzu” adlı çalışmada tanıklarla iletişime dair bazı temel ilkelerin ortaya konduğu görülmektedir (Adalet Bakanlığı, 2023). İlk bakışta kapsamlı ve çok aktörlü bir çerçeve sunuyor gibi görünse de, içerik derinliği, uygulama rehberliği ve bilimsel dayanaklar açısından değerlendirildiğinde bu kılavuzun pratik uygulamaya yön veren ayrıntılı bir metodoloji ortaya koymaktan uzak olduğu söylenebilir.
Tünel Görüşü ve Doğrulama Yanlılığı
Tanığa yöneltilen soruların içeriği, hangi olay detaylarının ortaya çıkarılacağını doğrudan belirler. Soruların biçimi ise bu bilgilerin kapsamını ve tanık ifadesinin yönünü etkileyebilir.
Ceza soruşturmalarında görevli personelin olay hakkında erken aşamada belirli varsayımlar geliştirmesi, tanık sorgulamalarının niteliğini önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Bu varsayımlar çoğu zaman bilişsel önyargılar tarafından güçlendirilir ve soruşturmanın tarafsızlığını zedeleyebilecek bir boyuta ulaşabilir.
Bu bağlamda özellikle iki bilişsel yanlılık türü öne çıkmaktadır:
- Tünel görüşü (tunnel vision)
- Doğrulama yanlılığı (confirmation bias)
Her iki bilişsel eğilim de soruşturmacıların yalnızca mevcut varsayımlarını destekleyen bilgilere odaklanmasına yol açabilir. Bu durum tanık görüşmelerinde kapalı uçlu ve yönlendirici soruların kullanımını artırmakta, dolayısıyla tanık belleğinin şekillenmesine ve ifadenin doğruluğunun riske girmesine neden olabilmektedir.
Tanık sorgularında kapalı uçlu soruların sistematik biçimde kullanılması, soruşturma personelinin tanık anlatımını farkında olmadan yönlendirmesi veya manipüle etmesi sonucunu doğurabilir. Bu tür uygulamalar yalnızca hatalı tanık beyanlarına değil, aynı zamanda yanlış fail tespitine ve ciddi adli hatalara yol açabilecek sonuçlar doğurabilir. Ayrıca soruşturmanın yönünü saptırarak maddi gerçeğe ulaşılmasını da zorlaştırabilir (Findley & Scott, 2006).
Bu nedenle tanık görüşmelerinde serbest anlatıma izin veren açık uçlu soruların tercih edilmesi büyük önem taşımaktadır. Görüşmecinin temel amacı, tanığın mevcut anlatısını doğrulamak değil, tanığın belleğinde yer alan bilgileri mümkün olduğunca tarafsız biçimde ortaya çıkarmak olmalıdır. Bu amaçla soruşturma personelinin hatırlamayı kolaylaştıran ancak yönlendirme içermeyen bir iletişim stratejisi benimsemesi gerekmektedir.
Bilişsel Görüşme Yöntemi
Günümüzde tanık görüşmeleri için önerilen en gelişmiş yöntemlerden biri Bilişsel Görüşme (Cognitive Interview) tekniğidir. Bilişsel görüşme yaklaşımında tanıklara:
- olayın gerçekleştiği ortamı zihinsel olarak yeniden canlandırmaları
- hatırladıkları tüm ayrıntıları mümkün olduğunca eksiksiz biçimde anlatmaları
- anlatım sırasında yönlendirici ipuçlarına maruz bırakılmamaları
amaçlanmaktadır.
Bu yöntemde tarafsız bir dil kullanılması, telkin içeren ifadelerden kaçınılması ve tanığın serbest anlatımına yeterli zaman tanınması temel ilkeler arasındadır. Ayrıca olay sonrası bilgi etkisini azaltmak amacıyla tanıkların diğer tanıklarla temasının sınırlanması ve görüşme ortamının stres seviyesini azaltacak şekilde düzenlenmesi önerilmektedir. Deneysel çalışmalar, bilişsel görüşme tekniklerinin tanıkların doğru bilgi hatırlama oranını artırabildiğini ve hatalı teşhis riskini azaltabildiğini göstermektedir (Fisher & Geiselman, 1988).
Tanıklardan objektif bilgi toplamak için geliştirilen bilişsel temelli görüşme yaklaşımlarının detaylarına Tanık Bilimi kitabımızdan ulaşabilirsiniz.
Leave a Reply