Tanıkları Etkileyen Faktörler

Tanıklığı bilimsel olarak değerlendirebilmek için öncelikle insan belleğinin nasıl çalıştığını anlamak gerekir. Tanık ifadeleri yalnızca olayın kendisine değil, aynı zamanda tanığın bilişsel özelliklerine, algısal süreçlerine ve olay sonrası maruz kaldığı bilgilere bağlı olarak şekillenir. Bu nedenle tanık anlatımlarını analiz ederken, belleğin işleyişine ilişkin psikoloji ve nörobilim literatüründen yararlanmak zorunludur.

İnsan Belleği Nasıl Çalışır?

İnsan belleği, dış dünyadan alınan bilgilerin kodlanması, depolanması ve gerektiğinde geri çağrılması süreçlerini kapsayan karmaşık bir bilişsel sistemdir. Bu sistem hem günlük yaşamın hem de adli süreçlerin temel bilgi kaynaklarından biridir. Özellikle görgü tanıklığı gibi hukuki sonuçlar doğurabilecek durumlarda, belleğin güvenilirliği doğrudan yargısal kararları etkileyebilir.

Bellek sisteminin klasik modeli, Atkinson ve Shiffrin (1968) tarafından önerilen üç aşamalı yapı üzerinden açıklanır. Bu modele göre bellek üç temel bileşenden oluşur:

• Duyusal bellek
• Kısa süreli bellek
• Uzun süreli bellek

Bellek Kusursuz Bir Kayıt Cihazı Değildir

Tanık hatalarının neden ortaya çıktığını anlamak için belleğin doğasını doğru kavramak gerekir. İnsan belleği çoğu zaman sanıldığı gibi bir video kamera gibi çalışan pasif bir kayıt sistemi değildir. Bellek, sürekli değişen ve her hatırlama sırasında yeniden yapılandırılan dinamik bir süreçtir.

Belleğin “Yedi Günahı”

Bellek araştırmacısı Daniel Schacter (1999) insan belleğinde sık görülen hataları “Hafızanın Yedi Günahı” olarak sınıflandırmıştır:

• Geçicilik (transience): Anıların zamanla zayıflaması
• Dikkat dağınıklığı (absent-mindedness): Kodlama sırasında yeterli dikkat gösterilmemesi
• Engellenme (blocking): Bilginin geçici olarak hatırlanamaması
• Yanlış atıf (misattribution): Anının kaynağının yanlış hatırlanması
• Telkin (suggestibility): Dışsal etkilerle anının değişmesi
• Önyargı (bias): Mevcut inançların hatırlamayı şekillendirmesi
• Kalıcılık (persistence): Bazı anıların istemsiz şekilde tekrar hatırlanması

Bu hataların çoğu, görgü tanığı hatalarının temel psikolojik kaynaklarını açıklar.

Tanıkları Etkileyen Faktörler

Tanık belleğini etkileyen faktörlerin anlaşılması, yalnızca bilimsel bir merakın sonucu değildir. Aynı zamanda adil bir yargılama düzeninin kurulabilmesi için temel bir gerekliliktir. Günümüzde tanıklık üzerine yapılan bilimsel araştırmalar, masum kişilerin hatalı tanıklıklar nedeniyle mahkûm edildiğini gösteren çok sayıda gerçek vaka ile desteklenmektedir.

Örneğin Innocence Project tarafından yayımlanan raporlar, DNA testleri sonucunda suçsuzluğu ortaya çıkan kişilerin yaklaşık %70’inin, görgü tanıklarının yanlış teşhisleri veya hatalı beyanları nedeniyle mahkûm edildiğini ortaya koymaktadır. Bu bulgu, tanık ifadelerinin ceza yargılamasındaki etkisini ve aynı zamanda potansiyel risklerini açık biçimde göstermektedir.

Ancak bu veriler, tanık hatalarının gerçek boyutunu tam olarak yansıtmıyor olabilir. Çünkü görgü tanıklarının yer aldığı davaların yalnızca çok küçük bir bölümünde DNA analizine uygun biyolojik kanıtlar bulunmaktadır. Araştırmalar, bu oranının %5’in altında olabileceğini göstermektedir. Çoğu vakada biyolojik kanıtların toplanmaması, kaybolması veya bozulması nedeniyle DNA testine başvurulamamakta ve bu nedenle olası tanık hatalarının büyük bir kısmı hiçbir zaman ortaya çıkarılamamaktadır.

Tanık hatalarına yol açan faktörler ise çoğu zaman ifade verme aşamasında değil, olayın algılanması ve hatırlanması süreçlerinin çok daha erken aşamalarında ortaya çıkar. Olay anında birey, dikkat ve algı kapasitesinin sınırlılıkları nedeniyle yaşananların tamamını değil, yalnızca belirli bir bölümünü odak noktası hâline getirebilir. Ortamın karmaşıklığı, ışık koşulları, olayın ani gelişmesi veya yarattığı stres ve travma gibi faktörler, belleğin kodlama aşamasında boşluklar ve hatalar oluşmasına neden olabilir.

Bu süreç yalnızca olay anıyla sınırlı değildir. Olay sonrasında tanığın maruz kaldığı bilgiler, medya haberleri, diğer tanıklarla yapılan konuşmalar veya polis tarafından yöneltilen soruların biçimi, tanığın belleğini ve ifadesini doğrudan etkileyebilir.

Tanıklık araştırmalarında bu faktörler genellikle üç temel başlık altında incelenmektedir:

• Olay Sonrası Bilgi Etkisi: Tanığın olaydan sonra maruz kaldığı yanlış veya yönlendirici bilgilerin belleği nasıl değiştirebildiğini açıklayan kuramsal çerçeveyi oluşturur.
• Kontrol Edilemeyen Değişkenler: Olayın özellikleri, tanığın yaşı, dikkat durumu, stres düzeyi ve çevresel koşullar gibi olay anına özgü faktörler ele alınır. Bu faktörlerin devreye girmesiyle tanığın belleğinde boşluklar oluşabilir.
• Sistem Değişkenleri: Teşhis prosedürleri, sorgulama yöntemleri, geri bildirimler ve soruşturmacının yaklaşımı gibi adli sistemin kontrol edebileceği faktörlerdir. Araştırmalar soruşturma hatalarının temelinde sistem değişkenlerinin yer aldığını ortaya koymaktadır.

Tanıkları etkileyen faktörlere ve hatanın temel kaynağı olan sistem değişkenlerine dair daha kapsamlı analizlere Tanık Bilimi kitabımızdan ulaşabilirsiniz.